Hetman wielki koronny (21)

Hetman wielki koronny

Jan Amor Tarnowski Jan Zamoyski Stanisław Żółkiewski Stanisław Koniecpolski Stanisław Rewera Potocki Stanisław Jan Jabłonowski

Hetman wielki koronny – z urzędu minister Korony Królestwa Polskiego. Dowódca wojsk zaciężnych, potem komputowych koronnych, czyli armii polskiej. Jeden z dwóch od czasów unii Polski z Litwą najwyższych zwierzchników wojskowych na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – drugim był hetman wielki litewski, który był dowódcą wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli armii litewskiej. Wzajemny stosunek prawny obu ministrów opisano w haśle: hetman wielki litewski.

Ich zastępcami byli odpowiednio hetman polny koronny i hetman polny litewski.

Hetmani wielcy koronni Rok objęcia
urzędu Rok złożenia
urzędu
lub śmierci Osoba 1503 1515 Mikołaj Kamieniecki - urząd pełnił do śmierci 1515 1526 Mikołaj Firlej - urząd pełnił do śmierci 1526 1527 vacat 1527 1559 Jan Amor Tarnowski - zrezygnował, zm. 1561 r. 1561 1569 Mikołaj Sieniawski

- urząd pełnił do śmierci

1569 1575 Jerzy Jazłowiecki - był formalnie hetmanem polnym, powierzono mu tylko "pełnienie obowiązków" hetmana wielkiego bez oficjalnej nominacji, zm. 1575 r. 1575 1578 lub 1579 vacat 1578 lub 1579 1580 Mikołaj Mielecki - zrezygnował na skutek nieporozumień z królem Stefanem Batorym i kanclerzem w. kor. Janem Zamoyskim.

Zm. 1585 r.

1580 1581 vacat 1581 1605 Jan Zamoyski, pierwszy hetman wielki kor. mianowany dożywotnio, od tej nominacji stało się to regułą. Jednocześnie od 1578 kanclerz w. kor. 1605 1618 vacat 1618 1620 Stanisław Żółkiewski - nominacja 06.02.1618, jednocześnie od 06.03.1618 kanclerz w. kor. Zginął 06.10.1620 pod Cecorą. 1620 1632 vacat 1632 1646 Stanisław Koniecpolski (hetman) 1646 1651 Mikołaj Potocki 1651 1654 vacat 1654 1667 Stanisław Rewera Potocki 1668 do 1.02.1676 Jan Sobieski wybrany na króla 19.05.1674 r. ciągle odkładał koronację, by móc korzystać z pełni władzy marszałka wielkiego kor. i hetmana wielkiego kor. które to urzędy nadal piastował, zaś rządy królewskie sprawował jako monarcha-elekt. Tuż przed koronacją, której nie dawało się już dłużej odwlekać (odbyła sie 02.02.1676 r.), złożył buławę wielką i marszałkostwo, zaś 11 lub 15.03.1676 mianował następcę.

By zrozumieć postępowanie Sobieskiego z odwlekaniem koronacji, na tle ówczesnej sytuacji politycznej, przytoczmy słowa króla Augusta II, że gdyby wiedział był jaki jest zakres władzy monarszej w Rzeczypospolitej, to nigdy by się nie ubiegał o godność królewską, tylko o buławę wielką koronną.

1676 1682 Dymitr Jerzy Wiśniowiecki 1682 1683 vacat 1683 1702 Stanisław Jan Jabłonowski 1702 1702 Feliks Kazimierz Potocki 1702 1706 Hieronim Lubomirski 1706 1726 Adam Mikołaj Sieniawski 1726 1728 Stanisław Rzewuski 1728 1735 vacat 1735 1751 Józef Potocki 1751 1752 vacat 1752 1771 Jan Klemens Branicki 1771 1773 vacat 1773 1773 Wacław Rzewuski - zrezygnował, od 1778 kasztelan krakowski (pierwszy senator świecki), zmarł 1779 r. 1774 1793 Franciszek Ksawery Branicki - od 1775 przywódca opozycji magnackiej przeciwko królowi, przeciwnik Konstytucji 3 Maja, 1792 współtwórca konfederacji targowickiej, zrezygnował z urzędu gdy okazało się że Targowica doprowadziła do II rozbioru ziem Rzeczypospolitej (naiwnie był przekonany, że Katarzyna II jest nadal protektorką nienaruszalności granic Rzeczypospolitej), w 1794 (insurekcja kościuszkowska) zaocznie skazany na karę śmierci za zdradę kraju (publicznie na szubienicy powieszono jego portret), przeszedł na służbę rosyjską, zmarł w 1819 r. 1793 1794 Piotr Ożarowski - skazany i powieszony 09.05.1794 za zdradę kraju - od 1789 pobierał stałą pensję od ambasadorów rosyjskich, przeciwnik reform, targowiczanin, na sejmie grodzieńskim (1793) członek delegacji zatwierdzającej II rozbiór Rzeczypospolitej i redukcję armii.

Źródło: Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV - XVIII wieku, spisy. Wyd. PAN, Kórnik 1992